پشتیبانی نهالستان ۰۹۱۴۱۸۱۱۵۲۰
جهت دریافت مشاوره و یا خرید نهال ، کافیست روی یکی از راه های ارتباطی زیر کلیک نمایید.
![]()
Copyright Royalnahal © 2022
کیفیت آب آبیاری فقط به زلال بودن، نداشتن بو یا مزه آن بستگی ندارد. ممکن است آبی کاملاً شفاف باشد، اما به دلیل شوری بالا، سدیم زیاد یا غلظت بیکربنات، بهمرور باعث کاهش نفوذپذیری خاک، اختلال در جذب عناصر غذایی و آسیب به ریشه درختان شود.
برای ارزیابی درست آب آبیاری باغ باید نتایج آزمایشهایی مانند هدایت الکتریکی (EC)، اسیدیته (pH)، سدیم، کلسیم، منیزیم، کلر، بیکربنات و نسبت جذب سدیم (SAR) را در کنار یکدیگر بررسی کرد. شناخت این شاخصها به باغدار کمک میکند پیش از بروز خسارت جدی، روش مناسب مدیریت آب و خاک را انتخاب کند.
درختان میوه برای رشد ریشه، جذب عناصر غذایی، فتوسنتز و تولید محصول به آب مناسب نیاز دارند. اگر ترکیبات شیمیایی آب نامتعادل باشد، حتی با آبیاری منظم نیز ممکن است درخت با تنش مواجه شود.
مهمترین مشکلات ناشی از آب نامناسب عبارتاند از:
تجمع نمک در محدوده ریشه و دشوارشدن جذب آب توسط گیاه
افزایش سدیم قابل تبادل و تخریب ساختمان خاک
کاهش نفوذ آب و ایجاد سله سطحی
رسوب مواد معدنی در لولهها و قطرهچکانها
کاهش دسترسی ریشه به عناصری مانند آهن و روی
ایجاد سمیت ناشی از برخی یونها مانند کلر و بور
نکته مهم این است که شوری، سدیمی بودن و قلیائیت آب سه مفهوم متفاوت هستند و نباید صرفاً با یک عدد یا یک آزمایش درباره مناسب بودن آب تصمیم گرفت.

EC یا Electrical Conductivity به معنی هدایت الکتریکی آب است. این شاخص نشان میدهد آب چه میزان یون و نمک محلول دارد و یکی از مهمترین معیارهای اولیه ارزیابی شوری آب آبیاری محسوب میشود.
هرچه غلظت یونهای محلول بیشتر باشد، معمولاً هدایت الکتریکی نیز افزایش پیدا میکند.
زمانی که غلظت نمک در محلول خاک افزایش پیدا میکند، اختلاف پتانسیل آب میان خاک و ریشه تغییر میکند. در نتیجه ریشه برای جذب آب باید بر نیروی بیشتری غلبه کند.
این وضعیت میتواند حتی در خاکی که ظاهراً مرطوب است، باعث ایجاد تنش شوری شود.
برخی نشانههای احتمالی عبارتاند از:
کاهش رشد شاخههای جدید
کوچک ماندن برگها
سوختگی حاشیه برگ در گونههای حساس
کاهش رشد ریشه
کاهش کیفیت یا اندازه محصول
تجمع رسوبات سفیدرنگ در سطح خاک
البته این نشانهها اختصاصی شوری نیستند و ممکن است در اثر خشکی، بیماری ریشه یا اختلال تغذیهای نیز مشاهده شوند.
بر اساس راهنمای عمومی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، برای بسیاری از شرایط کشاورزی:
EC کمتر از ۰٫۷ دسیزیمنس بر متر معمولاً محدودیت خاصی از نظر شوری ایجاد نمیکند.
محدوده ۰٫۷ تا ۳ دسیزیمنس بر متر میتواند به مدیریت و شرایط محصول وابسته باشد.
مقادیر بالاتر از ۳ دسیزیمنس بر متر معمولاً محدودیت شدیدتری ایجاد میکنند.
این اعداد معیارهای عمومی هستند، نه نسخه قطعی برای تمام درختان میوه. نوع گیاه، پایه، بافت خاک، میزان بارندگی، زهکشی و مدیریت آبشویی بر نتیجه تأثیر میگذارند.

pH شاخصی برای اندازهگیری وضعیت اسیدی یا قلیایی بودن آب است.
pH کمتر از ۷ نشاندهنده حالت اسیدی است.
pH نزدیک به ۷ حالت خنثی دارد.
pH بیشتر از ۷ نشاندهنده حالت قلیایی است.
در راهنماهای عمومی کیفیت آب کشاورزی، محدوده حدود ۶٫۵ تا ۸٫۴ بهعنوان محدوده معمول گزارش میشود.
اما یک اشتباه رایج این است که باغدار تصور کند آب با pH برابر ۸ الزاماً آب نامناسبی است یا آب با pH برابر ۷ حتماً کیفیت خوبی دارد.
pH بهتنهایی برای تعیین کیفیت آب کافی نیست.
برای مثال، دو نمونه آب ممکن است pH مشابهی داشته باشند، اما از نظر غلظت بیکربنات، شوری و سدیم تفاوت زیادی داشته باشند.
بنابراین در کنار pH باید قلیائیت، بیکربنات و سایر یونهای محلول نیز بررسی شوند.
بیکربنات با فرمول شیمیایی HCO₃⁻ یکی از یونهایی است که در بسیاری از منابع آب زیرزمینی وجود دارد.
این ترکیب معمولاً در اثر حل شدن مواد معدنی موجود در سنگها و خاک وارد آب میشود.
وجود بیکربنات بهتنهایی به معنی نامناسب بودن آب نیست؛ اما غلظت زیاد آن میتواند مشکلاتی برای خاک، تغذیه گیاه و سامانه آبیاری ایجاد کند.
یکی از اثرات مهم بیکربنات، تأثیر آن بر تعادل شیمیایی عناصر موجود در آب و خاک است.
بیکربنات و کربنات میتوانند با کلسیم و منیزیم واکنش دهند و در شرایط مناسب باعث تشکیل ترکیبات کممحلول شوند.
کاهش کلسیم محلول میتواند اثر نامطلوب سدیم را بر ساختمان خاک تشدید کند.
همچنین در برخی شرایط قلیایی، فراهمی عناصر غذایی مانند آهن و روی برای گیاه کاهش پیدا میکند و علائم کمبود تغذیهای ظاهر میشود.
باغدار ممکن است با موارد زیر مواجه شود:
تشکیل رسوبات سفیدرنگ روی تجهیزات آبیاری
گرفتگی تدریجی قطرهچکانها
افزایش pH محیط ریشه
بروز علائم کمبود آهن در برخی درختان
کاهش یکنواختی توزیع آب در باغ
این علائم بهتنهایی برای تشخیص بیکربنات بالا کافی نیستند و باید نتیجه آزمایش آب بررسی شود.
یکی از مهمترین شاخصهای بررسی خطر سدیمی بودن آب، SAR یا Sodium Adsorption Ratio است.
این شاخص نسبت سدیم به مجموع کلسیم و منیزیم را در آب نشان میدهد.
فرمول محاسبه آن به شکل زیر است:

در این فرمول، غلظت سدیم، کلسیم و منیزیم باید بر اساس واحد میلیاکیوالان بر لیتر (meq/L) وارد شوند.
سدیم زیاد در مقایسه با کلسیم و منیزیم میتواند باعث افزایش سدیم قابل تبادل در خاک شود.
این اتفاق بهخصوص در خاکهای رسی ممکن است موجب پراکندگی ذرات خاک و تخریب ساختمان آن شود.
در چنین شرایطی:
نفوذ آب به داخل خاک کاهش پیدا میکند.
سطح خاک ممکن است حالت سلهای پیدا کند.
تهویه خاک ضعیف میشود.
ریشه برای دریافت آب و اکسیژن با مشکل مواجه میشود.
احتمال ماندابی شدن سطح زمین افزایش مییابد.
نکته مهم اینکه SAR را نباید جدا از EC تفسیر کرد. خطر کاهش نفوذپذیری به ترکیب این دو شاخص وابسته است.
خیر.
اگر آب حاوی بیکربنات و کربنات قابلتوجه باشد، ممکن است بخشی از کلسیم و منیزیم در اثر تشکیل رسوبات از محلول خارج شود.
در چنین شرایطی نسبت سدیم به کلسیم و منیزیم مؤثر تغییر میکند و استفاده از SAR تعدیلشده میتواند ارزیابی دقیقتری از خطر سدیمی ارائه دهد.
بنابراین اگر آزمایش آب نشاندهنده بیکربنات بالا باشد، بهتر است تفسیر تخصصی آن با توجه به EC و ترکیبات کلسیم و منیزیم انجام شود.
این سه مفهوم نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
شوری آب: مقدار کلی نمکهای محلول را نشان میدهد و معمولاً با EC ارزیابی میشود.
سدیمی بودن: نسبت سدیم به کلسیم و منیزیم را نشان میدهد و با SAR بررسی میشود.
قلیائیت آب: ظرفیت آب برای خنثیکردن اسید را نشان میدهد و عمدتاً به بیکربنات و کربنات مربوط است.
ممکن است آبی شوری نسبتاً بالایی داشته باشد، اما خطر سدیمی آن کمتر باشد. همچنین ممکن است آب از نظر EC چندان شور نباشد، ولی به دلیل SAR بالا و شرایط شیمیایی نامناسب، باعث کاهش نفوذپذیری خاک شود.
به همین دلیل، بررسی همزمان این شاخصها ضروری است.
یکی از دلایل نتایج اشتباه آزمایشگاهی، نمونهبرداری غیراصولی است.
برای گرفتن نمونه مناسب مراحل زیر را انجام دهید:
1. ابتدا منبع آب را مشخص کنید؛ چاه، قنات، رودخانه، مخزن یا منبع ذخیره.
2. اگر از چاه استفاده میکنید، اجازه دهید آب مدتی جریان پیدا کند تا نمونه نماینده آب واقعی منبع باشد.
3. از یک بطری تمیز و مناسب نمونهبرداری استفاده کنید.
4. در صورت نیاز، ظرف را طبق دستور آزمایشگاه با آب همان منبع شستوشو دهید.
5. نمونه را بدون تماس دست با داخل ظرف جمعآوری کنید.
6. مشخصات منبع، تاریخ و محل نمونهبرداری را ثبت کنید.
7. نمونه را در کوتاهترین زمان ممکن و طبق دستور آزمایشگاه تحویل دهید.
اگر کیفیت آب در طول سال تغییر میکند، بهتر است نمونهبرداری در چند نوبت انجام شود؛ بهخصوص زمانی که سطح آب چاه، میزان برداشت یا شرایط منابع آبی تغییر میکند.
برای ارزیابی کاربردی آب باغ، صرفاً درخواست اندازهگیری pH کافی نیست.
بهتر است آزمایشگاه کشاورزی پارامترهای زیر را بررسی کند:
هدایت الکتریکی یا EC
pH
سدیم (Na)
کلسیم (Ca)
منیزیم (Mg)
کلراید (Cl)
بیکربنات (HCO₃)
کربنات (CO₃)
بور (B)
مجموع مواد جامد محلول (TDS)
همچنین در صورت نیاز باید SAR و شاخص کربنات سدیم باقیمانده (RSC) محاسبه شود.
RSC از اختلاف مجموع کربنات و بیکربنات با مجموع کلسیم و منیزیم به دست میآید و برای بررسی احتمال کاهش کلسیم و منیزیم محلول کاربرد دارد.
وجود این اطلاعات امکان تفسیر دقیقتری از خطر شوری، سدیمی بودن و رسوبگذاری فراهم میکند.
پس از مشخص شدن نتایج آزمایش، باید راهکار متناسب با نوع مشکل انتخاب شود.
اگر مشکل اصلی شوری باشد، اقدامات احتمالی عبارتاند از:
بررسی امکان استفاده از منبع آب با شوری کمتر
ترکیب منابع آب، پس از محاسبه کیفیت مخلوط
تنظیم برنامه آبیاری متناسب با بافت خاک
آبشویی کنترلشده نمکها
بهبود زهکشی برای خروج آب اضافی
آبشویی زمانی مؤثر است که آب امکان عبور از محدوده ریشه و خروج از پروفیل خاک را داشته باشد. در زمین فاقد زهکشی مناسب، افزایش آب آبیاری ممکن است مشکل را تشدید کند.
اگر SAR بالا باشد، باید ابتدا وضعیت سدیم قابل تبادل خاک و شرایط نفوذپذیری بررسی شود.
در بعضی خاکها استفاده از گچ کشاورزی میتواند با تأمین کلسیم به بهبود شرایط کمک کند.
اما مقدار گچ باید بر اساس آزمایش خاک، درصد سدیم تبادلی، بافت خاک و کیفیت آب تعیین شود.
مصرف بیهدف گچ برای تمام باغها توصیه نمیشود.
در صورت بالا بودن بیکربنات، اصلاح شیمیایی آب ممکن است ضرورت پیدا کند.
اسیدهایی مانند اسید سولفوریک یا اسیدهای مناسب دیگر در سامانههای تخصصی برای کاهش قلیائیت و جلوگیری از تشکیل رسوبات استفاده میشوند.
بااینحال، مقدار و نوع ماده اصلاحکننده باید بر اساس آنالیز آب و محاسبات شیمیایی تعیین شود.
تزریق اسید بدون محاسبه و تجهیزات ایمن میتواند موجب خوردگی لولهها، آسیب به ریشه و خطرات جدی برای اپراتور شود.
یکی از مشکلات رایج در سامانههای آبیاری قطرهای، رسوب مواد معدنی و کاهش دبی خروجیهاست.
وجود کلسیم و بیکربنات در شرایط مناسب میتواند باعث تشکیل رسوب کربنات کلسیم شود.
افزایش pH و دما نیز میتواند احتمال رسوبگذاری را بیشتر کند.
برای مدیریت این مشکل:
فیلترهای سامانه را بهصورت منظم بررسی کنید.
دبی قطرهچکانها را در ابتدا و انتهای خطوط اندازه بگیرید.
رسوبات و گرفتگی خروجیها را بررسی کنید.
در صورت نیاز از آزمایش تخصصی آب و بررسی رسوبات استفاده کنید.
برنامه شستوشوی خطوط را مطابق طراحی سامانه اجرا کنید.
اگر گرفتگی ناشی از رسوب شیمیایی باشد، شستوشوی معمولی فیلترها بهتنهایی مشکل را برطرف نمیکند.

آزمایش آب بهتنهایی برای مدیریت تمام مشکلات باغ کافی نیست.
کیفیت آب مشخص میکند چه موادی وارد خاک میشوند؛ اما آزمایش خاک نشان میدهد این مواد در محیط ریشه چه وضعیتی ایجاد کردهاند.
برای مثال ممکن است آب دارای سدیم نسبتاً بالا باشد، اما اثر آن بر خاک به میزان کلسیم، منیزیم، بافت خاک، زهکشی و سابقه آبیاری نیز بستگی داشته باشد.
به همین دلیل، بهتر است نتایج آزمایش آب در کنار آزمایش خاک پیش از احداث باغ میوه بررسی شود.
همچنین برای تنظیم مقدار و زمان آبیاری، مطالعه برنامه آبیاری درختان میوه میتواند به تصمیمگیری بهتر کمک کند.
کیفیت منابع آب در مناطق مختلف ایران یکسان نیست. حتی دو باغ در یک شهرستان ممکن است به دلیل تفاوت منابع آب زیرزمینی، عمق چاه و شرایط زمین، آب با ترکیبات شیمیایی متفاوتی داشته باشند.
بنابراین نمیتوان صرفاً بر اساس نام منطقه درباره مناسب بودن آب تصمیم گرفت.
در مناطقی که تبخیر زیاد و بارندگی محدود است، تجمع نمک در خاک ممکن است اهمیت بیشتری پیدا کند.
در مناطق دارای خاکهای سنگین نیز خطر کاهش نفوذپذیری در اثر سدیمی بودن آب باید جدی گرفته شود.
برای باغداران میاندوآب و سایر مناطق آذربایجان غربی نیز توصیه میشود تصمیمگیری درباره کیفیت آب بر اساس آزمایش واقعی همان منبع و شرایط خاک باغ انجام شود، نه صرفاً اطلاعات عمومی اقلیمی.
تشخیص کیفیت آب فقط با شفافیت و مزه
توجه به pH بدون بررسی EC و ترکیبات یونی
استفاده از یک نتیجه آزمایش قدیمی برای چند سال متوالی
محاسبه SAR با واحدهای اشتباه
مصرف خودسرانه اسید یا گچ کشاورزی
افزایش آبیاری بدون بررسی زهکشی
نادیده گرفتن گرفتگی تدریجی قطرهچکانها
استفاده از یک نسخه اصلاحی برای تمام زمینها
خیر. شفافیت و نداشتن بو، ترکیبات شیمیایی محلول را مشخص نمیکند. برای ارزیابی باید آزمایش آب انجام شود.
خیر. آب ممکن است EC پایینی داشته باشد، اما نسبت سدیم به کلسیم و منیزیم در آن نامناسب باشد. بنابراین SAR نیز باید بررسی شود.
در برخی شرایط، قلیائیت بالا میتواند فراهمی آهن و بعضی عناصر غذایی را کاهش دهد و باعث زردی برگ شود. بااینحال، برای تشخیص باید سایر عوامل کمبود غذایی و مشکلات ریشه نیز بررسی شوند.
فاصله ثابت و یکسانی برای همه منابع وجود ندارد. بهتر است در شروع بهرهبرداری، پس از تغییر محسوس کیفیت منبع و بهصورت دورهای متناسب با تغییرات آب، آزمایش تکرار شود.
در بعضی شرایط بله؛ اما باید EC و ترکیبات یونی آب مخلوط محاسبه و بررسی شود. مخلوطکردن بدون توجه به SAR و بیکربنات ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
خیر. گچ عمدتاً برای برخی مشکلات سدیمی خاک کاربرد دارد و درمان عمومی شوری یا تمام مشکلات قلیائیت آب نیست.
بله، انجام آزمایش آب پیش از سرمایهگذاری و خرید نهال تصمیم بسیار مهمی است؛ زیرا کیفیت آب میتواند بر انتخاب گونه، پایه، روش آبیاری و هزینههای اصلاح زمین تأثیر بگذارد.

کیفیت آب آبیاری یکی از عوامل مهم در سلامت ریشه، رشد درختان و پایداری اقتصادی باغ است. بررسی EC برای شناخت شوری، pH و بیکربنات برای ارزیابی شرایط قلیایی و SAR برای سنجش خطر سدیمی بودن اهمیت دارد.
هیچکدام از این شاخصها بهتنهایی برای تصمیمگیری کافی نیستند. بهترین روش، انجام آزمایش کامل آب، بررسی وضعیت خاک و انتخاب راهکار اصلاحی متناسب با شرایط واقعی باغ است.
باغدارانی که قصد احداث باغ جدید دارند، بهتر است پیش از خرید نهال و شروع عملیات کاشت، کیفیت آب و خاک زمین را بررسی کنند. این کار میتواند از بسیاری از هزینههای اصلاحی و خسارتهای احتمالی در سالهای آینده جلوگیری کند.
کیفیت آب آبیاری یکی از عوامل مهم در سلامت ریشه، رشد درختان و پایداری اقتصادی باغ است